Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Tuyên Quang và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ các cấp nhiệm kỳ 2025 – 2030 đã xác định rõ: Bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống gắn với phát triển giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ chiến lược, then chốt. Nơi vùng đất lịch sử Tân Trào – "Thủ đô khu giải phóng", quê hương không chỉ ghi dấu bằng những trang sử hào hùng của dân tộc, mà còn hiện diện sâu đậm trong tiếng Then, lời hát cội nguồn, trong từng đường nét văn hóa Tày – Nùng được vun đắp qua bao thế hệ.
Nhận thức rõ vai trò của giáo dục trong việc hiện thực hóa các chỉ tiêu Nghị quyết của Đảng, những người làm công tác giáo dục tại Trường Tiểu học Kim Quan xác định: Giữ gìn bản sắc văn hóa không phải là khái niệm xa xôi hay khẩu hiệu phô trương. Nó phải bắt đầu từ những điều giản dị ngay dưới mái trường – nơi một đứa trẻ biết tự hào về tiếng nói dân tộc, tự tin cất lên làn điệu hát Then và trân trọng những phong tục tập quán của quê hương mình.
Đó cũng chính là nguồn cảm hứng để nhà trường đẩy mạnh mô hình “Dân vận khéo”: Đưa văn hóa truyền thống bước vào không gian học đường một cách tự nhiên, hấp dẫn và bền vững.
“Dân vận khéo” từ việc làm cho trẻ em yêu văn hóa quê hương
Trong nhịp sống hiện đại bận rộn, khi làn sóng công nghệ và văn hóa mới bùng nổ, làm thế nào để con em đồng bào Tày – Nùng không xao nhãng các giá trị truyền thống? Thực tiễn giáo dục cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở những bài học lý thuyết suông hay khẩu hiệu “phải giữ gìn bản sắc”, học sinh sẽ rất khó tiếp thu sâu sắc.
Xác định "Dân vận" trong học đường trước hết phải bắt đầu từ sự thấu hiểu và trân trọng, Ban Giám hiệu cùng đội ngũ giáo viên Trường Tiểu học Kim Quan đã chọn cách tiếp cận gần gũi: Cho học sinh được nhìn, được nghe, được chạm, được trải nghiệm và sống trong chính không gian văn hóa quê hương.
"Dân vận" ở đây không phải điều gì quá lớn lao. Dân vận là lắng nghe học sinh, hiểu được tâm tư của phụ huynh, tranh thủ tri thức của các nghệ nhân dân gian tại địa phương, từ đó mở rộng cửa trường học để đón dòng chảy văn hóa truyền thống vào từng giờ học, từng hoạt động ngoại khóa.
Khi tiếng Then ngân vang giữa sân trường
Một trong những điểm sáng nổi bật của công tác "Dân vận khéo" tại Trường Tiểu học Kim Quan là hoạt động giao lưu giữa Câu lạc bộ Giữ gìn bản sắc văn hóa Tày – Nùng của nhà trường với Câu lạc bộ Hát Then thôn Làng Hản.
Không dựng lên những sân khấu hoành tráng mang tính biểu diễn hình thức, nhà trường tạo ra một không gian ấm cúng, gần gũi. Ở đó, các em học sinh được gặp gỡ những “nghệ nhân” đặc biệt – không ai xa lạ mà chính là những người bà, người mẹ, người chị trong gia đình, làng xóm của các em.
Các em học sinh tham gia giao lưu với CLB Hát Then
Giữa khoảng sân trường lộng gió, tiếng đàn tính mượt mà cất lên hòa cùng nhịp xóc nhạc rung rinh. Hơn 300 học sinh chăm chú theo dõi, rồi cùng hòa giọng hát theo các làn điệu Then, những bài đồng dao quen thuộc bằng tiếng Tày, tiếng Nùng.
Học hát then- đàn Tính với các nghệ nhân địa phương
"Lần đầu tiên em được các bà, các bác trong CLB thôn Làng Hản trực tiếp cầm tay hướng dẫn gảy đàn tính và hát Then. Em cảm thấy tiếng đàn của dân tộc mình vô cùng tha thiết và tự hào!" – em Nông Bích Diệp, học sinh nhà trường chia sẻ với ánh mắt rạng rỡ.
Học sinh tham gia biểu diễn văn nghệ với bài đồng dao Tiếng Tày- Nùng
Có lẽ điều đáng quý nhất không nằm ở số lượng tiết mục các em biểu diễn, mà chính là sự hào hứng và niềm tự hào khi các em nhận ra: Những điều tưởng như rất quen thuộc trong gia đình mình lại là một phần văn hóa vô cùng trân quý. Qua đó, khoảng cách giữa nhà trường và cộng đồng được rút ngắn. Những người dân lao động bình dị trở thành những "người thầy" truyền dạy tri thức dân gian, còn học sinh từ chỗ thụ hưởng thụ động đã trở thành chủ thể trực tiếp tiếp nhận và lan tỏa bản sắc.
Bài học văn hóa bắt đầu từ đôi bàn tay
Nếu tiếng Then giúp các em cảm nhận văn hóa bằng âm thanh, thì những hoạt động trải nghiệm thực tế lại giúp các em chạm vào văn hóa bằng chính đôi bàn tay mình.
Trong các chương trình trải nghiệm đón Xuân và Lễ hội dân gian, học sinh được hòa mình vào những trò chơi truyền thống như kéo co, tung còn, đồng thời thực hành gói chiếc bánh Tày – Nùng cùng cha mẹ và ông bà.
Thầy trò nhà trường- phụ huynh học sinh tham gia trò chơi Tung còn
Có những việc người lớn làm chỉ trong vài phút, nhưng với một đứa trẻ lại là cả một bài học lớn. Các em được tự tay chuẩn bị lá dong, đỗ xanh, gạo nếp, học cách xếp lá, buộc lạt và phối hợp cùng bạn bè. Phía sau mỗi thao tác vụng dại ban đầu ấy là những câu chuyện Tết ấm áp, là bài học về tình thân và về cách mà các thế hệ trước đã gìn giữ nếp nhà qua bao năm tháng.
Học sinh tham gia gói bánh truyền thống cùng các bà, các mẹ
Khi cha mẹ và ông bà cùng tham gia, không gian giáo dục không còn bó hẹp trong bức tường lớp học. Nhà trường đóng vai trò kết nối và tạo không gian; giáo viên tổ chức; học sinh trải nghiệm; còn gia đình chính là người mang theo trọn vẹn vốn sống và vốn văn hóa truyền lại cho con em mình. Muốn gìn giữ văn hóa bền vững, nhà trường không thể đi một mình, mà phải biết tìm về cộng đồng và trân trọng tri thức dân gian mà cộng đồng đang nắm giữ.
Từ cô bé Tày rụt rè đến "sứ giả văn hóa nhỏ tuổi"
Hành trình gieo mầm văn hóa của Trường Tiểu học Kim Quan đã đơm hoa kết trái qua những câu chuyện đầy cảm hứng. Tiêu biểu như em Hứa Thảo My, học sinh lớp 5A.
Trước đây, Thảo My là một cô bé Tày khá nhút nhát, ít khi tự tin phát biểu trước đám đông. Từ khi tham gia Câu lạc bộ Giữ gìn văn hóa Tày – Nùng và Câu lạc bộ Hướng dẫn viên du lịch nhỏ tuổi do nhà trường thành lập, em như được đánh thức tiềm năng. Được sự dìu dắt tận tình của cô giáo và các nghệ nhân, Thảo My say mê luyện hát Then, tìm hiểu ý nghĩa trang phục truyền thống và thuộc lòng các câu chuyện lịch sử gắn với di tích Tân Trào.
Đến nay, Thảo My đã có thể tự tin khoác lên mình bộ trang phục Tày truyền thống, dạn dĩ đứng trước thầy cô, bạn bè và du khách để thuyết minh trôi chảy, truyền cảm về di tích lịch sử và nét đẹp văn hóa quê hương. Trong Hội thi Chỉ huy Đội giỏi cấp trường, phần thi thể hiện năng khiếu giới thiệu văn hóa quê hương của em đã xuất sắc đoạt giải Nhất.
Thảo My trong phần thi thể hiện năng khiếu Hội thi Chỉ huy đội giỏi
Điều chúng tôi nhìn thấy ở Thảo My và rất nhiều bạn học sinh khác không chỉ là sự trưởng thành của một học sinh, mà là hình ảnh của một "mầm xanh" đang đơm hoa tình yêu quê hương từ chính những trải nghiệm thực tế. Khi một đứa trẻ có thể tự tin kể lại câu chuyện nơi mình sinh ra, việc giáo dục bản sắc đã bước sang một chương mới: Các em không còn chỉ là người thụ hưởng giáo dục, mà đã trở thành những "sứ giả nhỏ tuổi" tiếp nối và lan tỏa văn hóa.
Giữ "bộ rễ" bản sắc để vững bước vào tương lai
Quá trình triển khai thực hiện Nghị quyết Đảng bộ các cấp về phát triển giáo dục gắn với bảo tồn văn hóa tại Trường Tiểu học Kim Quan đã khẳng định một bài học lớn về "Dân vận khéo":
1. Xác định đúng lực lượng: Quanh mỗi ngôi trường luôn có lực lượng "người thầy" dồi dào – đó là những ông, bà, cha, mẹ giàu vốn sống và tri thức dân gian.
2. Khơi dậy sức mạnh cộng đồng: Khi người dân thấy được giá trị thực sự của việc đồng hành cùng nhà trường đối với sự phát triển của con em mình, họ sẽ tự nguyện tham gia và cống hiến.
3. Trao quyền cho thế hệ trẻ: Giáo dục truyền thống phải biến học sinh thành chủ thể sáng tạo và trải nghiệm, tránh hình thức, máy móc.
Tân Trào hôm nay đang trên đà đổi thay mạnh mẽ. Trẻ em được tiếp cận công nghệ hiện đại và tri thức mới của thế giới. Thế nhưng, dù tiến xa đến đâu, các em vẫn cần một "bộ rễ" văn hóa vững chắc để không bị hòa tan.
Những bài học giản dị nhưng sâu sắc tại Trường Tiểu học Kim Quan đang tiếp tục thổi bùng tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn thế hệ trẻ. Để mai này, dù đi đâu về đâu, những người con của vùng đất lịch sử Tân Trào vẫn luôn tự hào cất tiếng nói: "Tôi là người Tân Trào – nơi văn hóa cội nguồn luôn chảy mãi trong tim."
Hoàng Mai Huệ
Trường Tiểu học Kim Quan
